Hub Coonen Fine Abstract Sculpture

Beeldhouwen

Inhoud
  Indeling beeldhouwtechnieken
  Snijden en hakken in steen
  Soorten steen
  Gereedschap
  Hoe kom je aan een steen

Indeling beeldhouwtechnieken
Onder beelhouwen vallen de ruimtelijke, drie dimensionale vormen. Er zijn een aantal basistechnieken:

                 Snijden en hakken in:     steen
                                                        hout
                 Boetseren in:                  klei
                                                        was
                Constructies

Er is in beperkte mate literatuur beschikbaar over beeldhouwen en dan nog specifieker het steenhouwen. In onderstaande tekst wordt het steenhouwen verder behandeld. Omdat steenhouwen arbeidsintensief is en er slechts unieke exemplaren ontstaan, zal de prijs van een stenen beeld hoog zijn om de kunstenaar een redelijke boterham te laten verdienen. Er worden dus tegenwoordig weinig stenen beelden meer gemaakt. In het verleden lagen de arbeidskosten lager, zodat er uit eerdere eeuwen relatief veel steenhouwwerk bekend is. Momenteel zijn nieuwe stukken uit Afrika populair en betaalbaar.
<terug naar inhoud>

Snijden en hakken
Dit is een techniek waarbij materiaal wordt verwijderd uit een ruw blok. Dit in tegenstelling tot boetseren waarbij een zacht en kneedbaar materiaal wordt toegevoegd aan een eerste dragende structuur. Eenmaal verwijderd materiaal kan niet meer toegevoegd worden. Er wordt dus ook meestal vooraf een model gemaakt op schaal uit een gemakkelijk te bewerken materiaal om verrassingen uit te sluiten. Als materiaal voor een model is gasbeton, oasis en polystyreen goed bruikbaar. Stof van gasbeton is zeer schadelijk voor de longen en gasbeton moet dus alleen met de grootste zorg worden gebruikt. De omvang van het uiteindelijke beeld wordt bepaald door de vorm en grootte van het ruwe blok, tenzij een  beeld wordt samengesteld uit afzonderlijke elementen die later worden verlijmd.

Het hakken van slanke, uitstekende vormen is een uiterst nauwkeurige en tijdrovende bezigheid. Steen bezit van nature geen trekvastheid en kan dus slecht weerstand bieden aan de kracht van het hakken. Bovendien is aan de buitenkant veelal niet te zien wat er zich in de steen bevindt aan verontreinigingen. Omdat tijdens het hakken trillingen optreden in de steen, kunnen dunne slanke vormen niet met de beitel gehakt worden.

Voor het hakken moet de steen goed vastgezet zijn. Vanwege de vreemde vormen eist dit elke keer weer een aparte oplossing. Inklemmen in een houten klem (bv van een workmate) werkt vaak uitstekend. In vele gevallen kan worden volstaan door de steen te plaatsen in een zandbed (zandzakken, zandbakken). In het uiterste geval wordt de steen voor een deel in gips gegoten, zodat er weer een  klembaar deel ontstaat. Ingieten in gips biedt ook een oplossing voor dunne slanke vormen, omdat de steen steun krijgt door het gips en minder kan trillen.

Bij het werken met de steen komen bepaalde problemen steeds weer terug. Een aantal veel gebruikte technieken worden in detail verder beschreven De kenmerken van het beeldhouwwerk worden deels bepaald door het oppervlak en de eigenschappen van het gebruikte materiaal. Hout is b.v. tot meer details te bewerken dan steen. Ook de kleur en de oppervlaktestructuur worden grotendeels bepaald door het materiaal. 

Naast de hierboven beschreven technieken kan steen ook nog geetst worden met zuren. Dat valt buiten het kader van deze site.
<terug naar inhoud>

Soorten steen
Bij steenhouwen wordt gesneden en gehakt in steen. Het gemak waarmee dit gaat is afhankelijk van de gebruikte soort steen:
* Stollingsgesteenten zoals graniet zijn zeer hard en kunnen alleen met speciaal (meestal diamant) gereedschap bewerkt worden.
* Goed te bewerken zijn de afzettingsgesteenten, zandsteen en kalksteen. Kalksteen bestaat er in vele soorten, zowel zacht als hard.
De zachte soorten bestaan hoofdzakelijk uit afzettingen van schelpen en zijn dan ook licht van kleur. Zeer bekend is de zeer zachte limburgse mergel, maar uit Frankrijk komen enkele hardere varianten. Deze stenen zijn wel glad te schuren, maar niet glimmend omdat het materiaal vrij open is van structuur. Van de harde soort  is Belgische en Ierse hardsteen zeer gangbaar. Dat is een afzetting van kleideeltjes (en dus een zwarte steen) die door de hoge druk versteend is. Stenen drempels van badkamers en buitendeuren zijn vaak van dit zwarte materiaal gemaakt. Vaak zitten er resten in van schelpdieren, die zichtbaar zijn als lichte vlekken, maar soms ook goed herkenbaar zijn. Ook zitten er vaak kooladers in. Tijdens het bewerken komt er een zwavelgeur vrij.
Deze zwarte variant is goed te polijsten.
* Ook worden omzettingsgesteenten, zoals marmer, veel gebruikt.
   Dat zijn door druk en temparatuur omgekristalliseerde primaire gesteenten.
   De kleur ontstaat door verontreiniging met koolstof (zwarte aders), koper (groene aders) en ijzer (rode aders).
   Ook marmers zijn goed glanzend te polijsten.

Van deze steensoorten zijn zeer veel varianten bekend.Van een gedeelte worden verdere details beschreven.

Stenen worden gewonnen in groeven.
De winning geschiedt meestal in dagbouw en als resultaat ontstaan er grote gaten in de grond. De groeven van een zelfde soort steen  liggen meestal als een lint door een landstreek. Dit komt door de vervorming van de aardkorst  en de erop volgende lokale erosie waarbij steen aan de oppervlakte komt. In de buurt van zo'n groep groeven  bevind zich meestal een museum waar leefomstandigheden, gereedschap door de eeuwen heen en bewerkingen van de lokale steen wordt gedemonstreerd. Van een aantal bekende groeven zijn de gegevens beschreven.

Als beginnend steenhouwer gebruikt men meestal een Franse kalksteen. Hierop leert men het gebruik van de beitels. Hakken in deze steen  werkt sneller dan in harde steen en de beitels zijn relatief goedkoper. Heeft men meer ervaring dan gebruikt men ook dehardere Belgische hardsteen en marmersoorten, waarvoor dan widiabeitels nodig zijn.

Naast de bovengenoemde soorten steen kan er ook gewerkt worden in speksteen (zeepsteen). Dit is de versteende vorm van het mineraal talk en is in verhouding zacht. Speksteen kan gemakkelijk worden bewerkt met vijlen en scherpe messen.
<terug naar inhoud>

Gereedschap
Steenhouwen is al een zeer oude techniek.
De oude Egyptenaren waren zeer goede steenhouwers. Veel van de gereedschappen zijn vanaf die tijd in principe ongewijzigd gebleven. Veiligheid dient altijd voorop te staan. Ga dus nooit steenbewerken zonder een beschermende bril. Steensplinters kunnen erg ver weg springen, dus als er kijkers zijn bij het hakken, zorg dan ook dat er geen materiaal in hun ogen kan komen.
Voor het bewerken van de steen wordt gewerkt van grof naar fijn. Met moker en jop worden grote stukken van de steen geslagen. Met moker en spits wordt vervolgens de vorm benaderd. Dan gaat de moker aan de kant omdat anders de kans op breuk te groot wordt en wordt een houten hamer gebruikt. Met een tandijzer wordt de vorm gemaakt tot op 3 milimeter van het gewenste oppervlak. Vervolgens wordt met een scherpe beitel het uiteindelijke oppervlak bereikt . Daarna wordt met vijlen, schuren en polijsten de uiteindelijke oppervlaktestructuur gemaakt. Het oppervlak kan natuurlijk ook ruw worden gelaten en van een structuur worden voorzien.

De beitels voor de zachte stenen zijn van gehard staal. Hakken in harde stenen gaat er wel mee, maar ze worden dan snel bot en moeten vaak geslepen worden. Voor de harde stenen zijn widiabeitels nodig. Widia (afkorting van WIe DIAmant) is een speciaal soort staal, dat zeer hard is. Meestal is er een klein stuk van geplaatst in een ijzeren houder. Dit is vergelijkbaar met betonboren, waarbij ook aparte kopstukken aanwezig zijn in een langere ijzeren boor. Voor het slijpen van widiabeitels zijn speciale slijpstenen nodig.

Voor het bewerken van grote stukken kan gebruik gemaakt worden van electrisch gereedschap. Vooral een haakse slijper is erg handig. Met een doorslijpschijf kan snel materiaal worden verwijderd en het is eigenlijk een vervanging voor job en spits. Ook kan er een slijpsteen op worden gezet, maar dan moet het toerental van de slijper wel teruggebracht worden. Hierdoor wordt de langdurige bewerking met de beitel tot een minimum gereduceerd. Ook is het mogelijk met een haakse slijper (of electrische boormachine) te schuren mbv een opzetstuk en schuurschijven. Bij gebruik van electrisch gereedschap komt erg veel stof vrij. Hierbij moet dus altijd met een stofmasker gewerkt worden en zo mogelijk in de openlucht. Denk ook aan gehoorbescherming!

Er bestaat twee-componenten steenlijm waarmee stukken steen aan elkaar gelijmd kunnen worden. Dit wordt soms toegepast om van afzonderlijk gehakte delen een groter geheel te maken. Ook kan er een afgebroken stuk weer mee worden aangelijmd, maar de lijmnaad blijft altijd zichtbaar. Door de lijm te mengen met afgeschuurd poeder van de steen, kan de lijm worden bijgekleurd. Hierdoor zal de lijmnaad minder opvallen. 

Polijsten van marmers en belgische hardsteen gaat goed met oxaalzout als polijstmiddel. Voer de polijstbewerking pas uit na het schuren met watervastschuurpapier 1000 of 1200. Neem een stuk jute (van 10 bij 10 cm) en maakt dat vochtig. Doop dit in een deel van het oxaalzout en smeer er de te polijsten steen gelijkmatig  mee in. Dat wordt dan dus vochtig. Zorg ervoor dat de steen overal vochtig is. Maak zonodig het jute nog een keer vochtig en doop opnieuw in het zout. Laat dit een minuut in trekken en ga daarna het oppervlak met de hand droog wrijven m.b.v. het stuk vochtige jute. Hierbij moet flink druk worden uitgeoefend en het is dus een warm werkje. Steen en jute zullen langzaam drogen en onder inwerking van het zout en de schurende werking van het jute zal de steen gaan glanzen. Een oppervlakte van 60 bij 30 cm kan zo binnen 15 minuten gepolijst worden. Als nabehandeling van het polijsten kan de steen nog ingesmeerd worden met marmerglans. Dit maakt de kleur nog intenser, maar het oppervlak is dan wel besmettelijker omdat er vingerafdrukken op achter kunnen blijven.

Als er begonnen wordt met hakken dan kan volstaan worden met een beperkte set aan gereedschap. Dit kan dan later naar behoeven worden uitgebreid. Er zijn een aantal adressen in Nederland waar gereedschap te koop is. Dit varieert van algemene winkels tot speciaalzaken.
<terug naar inhoud>

Hoe kom je aan een steen?
Bij het selecteren van steen moet op het gewicht gelet worden. Als vuistregel kan aangehouden worden dat het soortelijk gewicht 3 bedraagt. Dwz dat een stuk van 10*10*10 cm (1 liter) in totaal 3 kg weegt. Grote stenen zijn dus al snel niet meer met de hand te tillen. Dit geeft een praktische begrenzing aan de maximale omvang van een beeld. Meestal raak je ongeveer de helft van het materiaal kwijt door het hakken. Je kunt dus met een relatief zware steen beginnen en snel materiaal proberen kwijt te raken, zodat de steen beter hanteerbaar wordt. Steen is te koop bij steenhouwerijen. Omdat de steenhouwerijen het meeste werken met platen tot 10 cm dik (hoewel er ook dikkere tot 22 cm gebruikt worden), zullen grotere, meer vierkante blokken van de gewenste soort  niet altijd direct voorradig zijn. Als richtprijs kan een bedrag van ongeveer fl 4,-- per kilo aangehouden worden. Een alternatief voor kopen is het halen van afvalstukken uit een afvalcontainer van een steenhouwerij. Dat is gratis, maar kan natuurlijk alleen in overleg met een van de medewerkers. Het  zijn dan vaak kleinere stukken en er komt geluk bij om iets moois te vinden. Vanwege de specialisatie van steenhouwerijen, loont het de moeite om bij verschillende langs te gaan. Soms zitten er in de container stukken uit slooppanden, die niet meer geschikt zijn voor hergebruik in de steenhouwerij. Dit zijn dan wel vaak grotere stukken. Je moet dan goed opletten of er barsten in zitten. Als je er met een hamer (of ander stuk steen) op slaat, moet de steen klinken. Als de steen dof klinkt, dan zit er een barst in. Leg de steen dan maar weer terug, want niets is zo vervelend als een steen die tijdens de bewerking in stukken valt.  Het geluid van een steen met een barst is goed vergelijkbaar met aardewerk waar een barst in zit of waar gelijmd is. Je kunt natuurlijk zelf ook je ogen open houden en opletten bij sloop van (vooral monumentale) panden.  Ook als er een begraafplaats geruimd wordt komt er veel natuursteen vrij. Bij de steengroeves in het buitenland is ook regelmatig steen te vinden. Dit kan een vakantie extra spannend maken.

In de meeste grotere plaatsen zijn wel steenhouwerijen. Adressen ervan staan bv in de goudengids en de telefoongids.
<terug naar inhoud>